Kilimi kimler alır?
Eski kilimleri en çok halıcılar, antikacılar ve evini ya da işletmesini el dokumalarıyla döşemek isteyen alıcılar alır. Halıcılar temizletip onardıkları kilimi yeniden satışa çıkarır; antikacının ilgisini ise yaşı, yöresi ve motifiyle öne çıkan parçalar çeker. Spotçular kilimi çoğunlukla evin diğer eşyasıyla birlikte değerlendirir.
Talep bırakırken kilimin ölçüsünü, elde dokunduğunu bilip bilmediğini ve aileden kaldıysa hangi yöreden geldiğini yaz. Talebin, kilimin bulunduğu bölgedeki alıcılara iletilir; alıcı kilimi yerinde açıp iki yüzüne de bakar ve teklifini netleştirir. Aynı evde el halısı da satılacaksa ikisini aynı talepte anlatırsan alıcı dokumaların hepsine birlikte teklif verebilir.
Kilim, cicim, zili ve sumak
Kilim, çözgü ve atkı ipliklerinin birbirinin içinden geçirilmesiyle dokunan havsız bir düz dokumadır; halıdaki gibi düğüm ve kabarık hav yoktur. TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre kilimin iki yüzü aynıdır ve motifleri farklı tekniklerle işlenmiş cicim, zili ve sumak gibi düz dokumalara da bazen kilim denir. Cicimde desen iplerinin uçları arkadan sarktığı için iki yüz farklı görünür; Ankara Üniversitesi'nin açık ders notları da zilinin ön ve arka yüzünün farklı olduğunu belirtir.
Desen sınırlarında görülen küçük dikey yarıklar çoğu zaman yırtık değildir. İki ayrı renkteki atkının karşılaştığı çizgide oluşan bu yarıklara ilik denir ve dokuma tekniğinin bir parçasıdır. Uzayıp açılmış bir ilik ya da kopmuş çözgü ise onarım ister.
Değerini ne belirler?
Kilimin değerini elde dokunup dokunmadığı, yünü ve boyası, yöresi, yaşı ve onarım ihtiyacı belirler. Ankara Üniversitesi'nin ders notlarına göre geleneksel dokumalarda en yaygın lif koyun yünüdür; aynı notlar kökboya, cehri ve cevizi bitkisel boyacılıkta kullanılan bitkiler arasında sayar. Yöre de önemlidir: TDV İslâm Ansiklopedisi'ne göre Anadolu kilimleri Eşme, Emirdağ, Dazkırı, Bünyan, Avşar ya da Şarkışla gibi dokundukları yerlere, dokuyan aşirete ya da sandıklı, kuşlu, börekli gibi motiflerine göre adlandırılır.
Güve yeniği, incelmiş zemin, dağılmış saçak ve yıkamada akmış renkler teklifi düşürür. Bu yüzden kilimi satmadan önce yıkatma; kök boyalı eski bir dokumada yanlış yıkama renkleri birbirine karıştırabilir. Tozunu yumuşak bir fırçayla alıp kuru bir yerde sermek yeterlidir.
Çok eski kilimlerde yasal çerçeve
Kilimlerin çoğu sıradan ev eşyası gibi alınıp satılır; ama çok eski ve belge değeri taşıyan bir parça kültür varlığı sayılabilir ve o zaman ek kurallar geçerlidir. 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu'nun 23'üncü maddesi, tarihi devirlere ait ve belge değeri taşıyan korunması gerekli taşınırlar arasında etnografik nitelikteki kültür varlıklarını da sayar. Kanunun 24'üncü maddesi bu etnografik varlıkların yurt içinde alım satımını serbest tutar, hangilerinin serbest olacağını ise bir yönetmeliğe bırakır. 1988 tarihli Etnografik Nitelikteki Taşınır Kültür Varlıkları Hakkında Yönetmelik'in 3'üncü maddesi bu serbestliği müze koleksiyonlarını tamamlayıcı nitelikte olmayan ve belge değeri taşımayan eşyayla sınırlar.
Yaş da ölçütlerden biridir: 2009 tarihli tasnif ve tescil yönetmeliğinin 3'üncü maddesi, günümüzden geriye yüz yıl içinde yapılmış eşyayı tescile tabi etnografik eser tanımının dışında bırakır. Değerlendirme için müzeye götürülen ve müzeye alınmayan bir dokuma, etnografik yönetmeliğin 3'üncü maddesine göre alım satımının serbest olduğunu gösteren bir belgeyle sahibine geri verilir. Aynı yönetmeliğe göre Osmanlı döneminin sonuna kadar olan, gelenekleri ve inançları simgeleyen, nadir ve belge değeri taşıyan etnografik eserler yurt dışına çıkarılamaz (madde 4); bu kapsama girmeyenlerin çıkışını Bakanlığa bağlı müzeler kontrol eder (madde 5). Kanunun 27'nci maddesi ise taşınır kültür varlığı ticaretini Kültür ve Turizm Bakanlığı'nın iznine bağlar; bu işi yapmak isteyenlerin Bakanlıktan ruhsatname alması gerekir.
Kilimini yurt dışına götürmeyi düşünüyorsan ya da çok eski olduğundan şüpheleniyorsan en yakın müze müdürlüğüne danış. Bu site kilime değer biçmez ve ekspertiz yapmaz; nadir bir parçada bağımsız bir uzman ya da müzayede evi daha doğru bir adres olabilir. Eski bir evi boşaltırken kilimlerin yanında altın, gümüş ya da mücevher, eski para, pul, sikke ya da antika kılıç ve tüfek gibi silah ve bıçaklar da çıkabilir; bu eşyalar için talep alınmaz, talebine yalnızca kilimi ve diğer ev eşyasını ekle. Genel adımlar için antika eşya nasıl satılır rehberine, evdeki diğer dokumalar için halı ve kilim sayfasına bakabilirsin.